Op mensenmaat | De getemde mens

Moraal is, bij afwezigheid van opperwezen, des mensen. Mensen worden niet geboren op maat van de maatschappij waarin ze terechtkomen. Ze moeten aangepast, opgevoed, gesocialiseerd, getemd worden. In de pas leren lopen met de groepen waarin ze achtereenvolgens opgroeien, van kerngezin tot natie.

Morele waarden zijn groepszeden. Moraal was en is het allereerste regelsysteem voor onderling gedrag, minimumregels die het samenleven in groep mogelijk maken. Sommige instincten en driften worden aan banden gelegd, verkrachting bijvoorbeeld, andere gestimuleerd, voortplanting bijvoorbeeld. Gaandeweg werden de basisvoorwaarden uitgebreid met gedragsregels die de samenleving hechter moeten maken, gesmeerder laten lopen.

Groepswaarden, normen en idealen werden - en worden - op elke volgende generatie overgedragen. Toen er magische krachten en goden aan vastgekoppeld werden, verwierven ze een onaantastbaar en dwingend karakter. Gedragsregels werden uitgebreid met - en deels verdrongen door - omgangsregels afgestemd op goden en autoriteiten. Machthebbers eigenden zich oordeelsrechten toe. Moraal kreeg een autoritair, absoluut en dubbel karakter. De wederkerigheid besloten in de gouden ethische regel behandel anderen zoals u zelf behandeld wil worden, gold - en geldt - niet langer voor iedereen.

De groepswaarden worden weerspiegeld in de geboden en verboden. De relatief recente bijbelse moraal hamert eerst op monotheïsme, respect voor en gehoorzaamheid aan god. Dan pas moeten vader en moeder geëerd worden, omdat je er ‘het langst mee leeft’. Hierna worden achtereenvolgens doden, echtbreuk, diefstal en valse getuigenis verboden. Tot slot mag je het bezit van een naaste niet begeren, zelfs zijn vrouw niet (Exodus 20, 2-17; Deuteronomium 5, 6-21).

Gezien het beperkt aantal mogelijkheden om het leven in groep geordend te laten verlopen, tref je in alle culturen vergelijkbare waarden, normen en idealen aan.

Morele overtuigingen evolueren, zowel individueel als sociaal. Maar moraal is in wezen conservatief, niet meteen geneigd tot verandering. Morele waarden en normen kunnen uit de tijd raken. Ga en plant u voort moge zinvol geweest zijn in het aards paradijs, in een overbevolkte wereld is het een zinloze stelregel.

De kracht van moraal, zijn groepsgebondenheid, is tevens zijn zwakte. In crisissituaties (brand, oorlog, pandemie…) krimpt het voorwerp van de moraal en vallen we terug op tribale reflexen. De eigen groep - gezin, familie, natie, ras – krijgt opnieuw voorrang op alle andere(n).

Bijdrage aan De getemde mens, een bundel waarin een 80-tal mensen kort een antwoord proberen te geven op de vraag waar volgens hen moraal vandaan komt. Het boek zou in het najaar 2020 worden uitgegeven door Gompel & Svacina